Wspólne pół wieku. Historie lokalne w polsko-niemieckich narracjach

Wspólne pół wieku. Historie lokalne w polsko-niemieckich narracjach – to tytuł projektu realizowanego przez Ośrodek KARTA przy współpracy Deutsch-Polnische Gesellschaft Brandenburg e.V. Jego celem było przygotowanie wielowymiarowych kronik czterech miejscowości, w których przed II wojną światową i w czasie jej trwania stykały się ze sobą dwie społeczności: Niemcy i Polacy. Każda z miejscowości reprezentuje inny region, wszystkie łączy polsko-niemiecka historia. Są to: Mikołów na Górnym Śląsku, Wschowa na pograniczu Wielkopolski i Dolnego Śląska, Wierzchucino na Kaszubach oraz Węgorzewo na Mazurach. Projekt zakładał uchwycenie specyfiki każdego z miejsc i jednocześnie wspólnej opowieści o przeplatających się losach ich mieszkańców.

W wyniku przeprowadzonych kwerend bibliotecznych i archiwalnych zgromadzony został zbiór materiałów o wyjątkowej sile narracyjnej: świadectwa indywidualne (relacje, pamiętniki, dzienniki, listy etc.), bieżące komentarze (artykuły prasowe, kroniki instytucji i środowisk, etc.), dokumenty oficjalne (protokoły, raporty, pisma procesowe, obwieszczenia etc.). Na ich podstawie zostały wytypowane i opublikowane w kolejnych numerach kwartalnika „Karta” dwie opowieści. W numerze 85 ukazał się tekst Polak ewangelik, ukazujący zawiłe i nieznane szerzej losy górnośląskich ewangelików, którzy uważali się za Polaków, a postrzegani byli jako Niemcy. Tuż po zakończeniu wojny, już w nowym ustroju komunistycznym, kiedy wszystko, co niemieckie, było tępione, osoby wyznania ewangelickiego doświadczyły dyskryminacji i prześladowań. W oczach nowych władz ewangelik to był Niemiec, a dla Niemców nie było miejsca w powojennej Polsce. Zachowany tekst Kroniki Parafii Ewangelickiej w Mikołowie, który stanowi trzon publikacji, umożliwił wgląd w to, z jakimi trudnościami borykali się polscy protestanci po wojnie. Drugi tekst ukazał się w „Karcie” nr 87 i poświęcony był narodzinom nowej społeczności w Węgorzewie, do 1945 roku znanym, jako Angerburg, w którym dokonała się niemal zupełna wymiana mieszkańców. Do opuszczonych przez Niemców domów wprowadzili się przybyli z różnych stron Polacy, Ukraińcy i Bojkowie, każdy z bagażem wojennych doświadczeń i traum. Nowi mieszkańcy miasteczka stali się częścią wielokulturowego tygla. W pamięci mieszkańców pierwsza lata po wojnie jawią się jako niezwykle trudne i niebezpieczne.

Oba teksty stały się także okazją do spotkań w lokalnym kontekście. 11 grudnia 2015 w Mikołowie odbyło się otwarte spotkanie Leczenie pamięci. Co znaczyło być Ślązakiem po II wojnie światowej, a co znaczy dziś?, w którym obok prezesa Ośrodka KARTA Zbigniewa Gluzy wzięli udział także dr Grzegorz Bębnik z katowickiego oddziału IPN (autor komentarza historycznego do tekstu w „Karcie”) oraz Barbara Sznober z Mikołowskiego Towarzystwa Historycznego. Natomiast 23 czerwca 2016 w Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie odbyło się spotkanie Węgorzewo – przystań w ruinach. Jak opowiadać o historii małej ojczyzny?. W spotkaniu wzięli udział: Zbigniew Gluza, Barbara Grąziewicz-Chludzińska – inicjatorka Muzeum, jego dyrektorka w latach 1991–2003, prezeska Fundacji „Dziedzictwo nasze” – i Krystyna Jarosz – kustosz Działu Archeologiczno-Historycznego Muzeum. Spotkanie połączone zostało ze zwiedzaniem wystawy jubileuszowej Cymelia ze zbiorów Muzeum Kultury Ludowej. Oba spotkania zgromadziły licznie lokalne społeczności.

Jednym z celów projektu była także aktywizacja lokalnych badaczy i zainspirowanie ich do podjęcia dalszych badań nad historią swoich małych ojczyzn. Tak też się stało w przypadku Mikołowa. Parafia Ewangelicko-Augsburska w Mikołowie po raz pierwszy udostępniła archiwalia zamknięte dotąd w piwnicy Domu Parafialnego, część z nich została opublikowana w „Karcie”. Jednocześnie dla członków Mikołowskiego Towarzystwa Historycznego był to impuls do zabezpieczenia zbiorów oraz systematycznego uporządkowania parafialnego archiwum. Dzięki wparciu merytorycznemu Ośrodka KARTA Towarzystwo dołączyło do sieci archiwów społecznych. 20 listopada 2015 Ośrodek KARTA na prośbę Towarzystwa zorganizował w Miejskiej Placówce Muzealnej w Mikołowie warsztaty z przeprowadzania wywiadów ze świadkami historii. Parafia Ewangelicko-Augsburska w Mikołowie otrzymała dotację od Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w ramach konkursu „Wspieranie działań archiwalnych” na opracowanie zbiorów Parafii. Pracami zajmują się członkowie i członkinie Mikołowskiego Towarzystwa Historycznego we współpracy z przedstawicielkami Ośrodka KARTA. W czerwcu 2016 przedstawicielki OK na zaproszenie MTH przeprowadziły szkolenie z opracowania zbiorów i ich digitalizacji. Ponadto w Parafii wdrożono Otwarty System Archiwizacji – stworzony przez Ośrodek KARTA program komputerowy do opracowania zbiorów.

W przyszłym roku planowana jest kontynuacja projektu przy wsparciu Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej i zbierania indywidualnych świadectw w Mikołowie i w Wierzchucinie, a także podjęcie dokumentacji realiów Wolnego Miasta Gdańska w latach 1920–39.

Vollständiger Text/ cały tekst: http://www.dpg-brandenburg.de/pl/wspolne-pol-wieku
Veröffentlichung/ data publikacji: 15.10.2016

Beiträge aus der deutsch-polnischen Grenzregion

Vielleicht interessieren Sie sich für einen der aktuellen Beiträge aus der deutsch-polnischen Grenzregion: