Takie były losy miejskich przepraw przez Odrę do 1945 roku

Miesiąc grudzień to tradycyjny czas podsumowań całego roku, także w temacie historii lokalnej i nowych odkryć wzbogacającej naszą wiedzę o Słubicach. Wydarzeniem roku w tym sensie podczas niskiego stanu Odry była z pewnością identyfikacja drewnianych pali stanowiących relikty dawnego radzieckiego mostu na Odrze z lat 1946-1952.

Jaka była jednak wcześniejsza historia tego typu przepraw przez Odrę na przestrzeni dziejów?

Lokacja Frankfurtu nad Odrą („Vrankenvorde”) po obu stronach rzeki odbyła się na podstawie dokumentu markgrabiego brandenburskiego Jana I Askańczyka i lokatora miasta Gottfrieda von Herzberga. Akt założenia miasta podpisano w dniu 12 lipca 1253 r. na zamku Spandau (obecnie dzielnica Berlina), a w jego treści wspomniano plany budowy mostu i wprowadzenia cła mostowego.

Nie jest do końca jasne, kiedy taki pierwszy most powstał, ale pierwsza wzmianka na jego temat pochodzi z 1325 r. Całe miasto było ogrodzone, początkowo drewnianymi palisadami a następnie kamiennymi murami miejskimi, a jednym z trzech wjazdów do miasta była Brama Mostowa (Brückentor) od strony wschodniej, więc i sam most musiał cały czas istnieć. Nie była to jednak okolica dzisiejszego mostu, ale kilkadziesiąt metrów dalej na południe na dzisiejszej wysokości wschodnich tyłów kompleksu Collegium Polonicum w Słubicach i ulicy Brücktorstraße we Frankfurcie nad Odrą. Taka decyzja wynikała głównie z równej odległości od dwóch pozostałych Bram – Lebuskiej na północy i Gubeńskiej na południu.

Drugi znany most na Odrze powstał w 1409 r. i został uwieczniony na wielu obrazach i grafikach z XVI i XVII w. (Sebastian Müller 1548, Franz Friedrich 1563, czy autor nieznany 1620). Most uległ całkowitemu zniszczeniu podczas wielkiej powodzi roztopowej wiosną 1785 r. Otwarcie kolejnego, tym samym co najmniej trzeciego z kolei, mostu nastąpiło w 1788 r. a przetrwał on do momentu podpalenia przez cofające się z Rosji wojska napoleońskie w dniu 23 lutego 1813 r. Pierwsze próby podpaleń były udaremniane przez mieszkańców, ale Francuzi dopieli swego dwa tygodnie później. W międzyczasie prawobrzeże Odry, czyli przedwojenne Słubice zyskały miano Dammvorstadt, tj. przedmieścia na wale (niem. Damm – wał, Vorstadt - przedmieście).

O czwartym z kolei moście na Odrze można mówić od 1820 r., ale nadal był to zwykły most palisadowy, który od 1873 r. dopuszczał przepływ wyższych promów rzecznych.

Na budowę kamiennego mostu z prawdziwego zdarzenia zdecydowano się dopiero już po zjednoczeniu Niemiec w II połowie XIX w. Podstawę prawną stała się uchwała Rady Miejskiej z października 1890 r., gdzie zdecydowano się na stabilną i masywną konstrukcję. Pierwsze projekty przygotowane przez urząd architekta miejskiego nie zyskały akceptacji rządu. „Zielone światło” otrzymał dopiero projekt berlińskiego inspektora budowli wodnych o nazwisku Eger, dzięki czemu w 1892 r. budowa mogła zostać rozpoczęta.

Zdecydowano się na 584. kilometr prądu rzecznego, bo Odra w tym miejscu jest nieco węższa, bezpośrednio tuż za mostem biegła główna arteria miasta w kierunku zachód-wschód, czyli Breite Straße (obecnie Rosa-Luxemburg-Straße i Slubicer Straße), a i poszerzanie miasta planowano właśnie na osi zachód-wschód, przy czym na zachodzie była to dzielnica Westkreuz, a na wschodzie teren dzisiejszych Słubic, wówczas Dammvorstadt. Przedsiębiorstwo budowy mostów Philipp Holtzmann & Co. zakończyło prace w 1895 r.

Konstrukcja miała w sumie 260 m długości, 14,5 m szerokości i osiem przęseł o rozpiętości od 27 do 31 m. Najgłębszy z filarów został wkopany na głębokość 19 m pod powierzchnią dna rzeki. Uroczyste otwarcie piątego z kolei mostu na Odrze nastąpiło dokładnie 120 lat temu, bo w dniu 19 grudnia 1895 r. W 1902 r. drobne nieprawidłowości spowodowały konieczność zwrotu przez firmę budowlaną kwoty 18 tys. reichmarek do kasy miast.
Doskonałym dopełnieniem ówczesnego mostu było również poprowadzenie w 1896 r. instalacji elektrycznej i w 1897 r. trakcji tramwajowej, która prowadziła w okolice dzisiejszego kościoła NMP Królowej Polski, a potem również w okolice Stadionu Wschodniomarchijskiego, obecnie stadionu w Słubicach.

Mniej więcej od 20 stycznia 1945 r. przez most na Odrze ewakuowały się tłumy Niemców, głównie z tzw. Kraju Warty, czyli terenu Wielkopolski a częściowo też Kujaw i ziemi łódzkiej. Most zostałwysadzony w powietrze przez niemieckich saperów w dniu 19 kwietnia 1945 r. o godz. 5.59.

Historia powojennych przepraw przez Odrę łączących nowo powstałe miasto Słubice i lewobrzeżny Frankfurt nad Odrą rozpoczęła się 23 kwietnia 1945 r., ale to już temat na osobny artykuł...

Roland Semik
Społeczny opiekun zabytków powiatu słubickiego
Członek Towarzystwa Historycznego we Frankfurcie nad Odrą

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 16.12.2015

Beiträge aus der deutsch-polnischen Grenzregion

Vielleicht interessieren Sie sich für einen der aktuellen Beiträge aus der deutsch-polnischen Grenzregion: