Polskie organizacje strzeleckie i ich rola w odzyskaniu przez Polskę niepodległości

Orzełek strzelecki.jpg

Miesiąc listopad bez wątpienia upłynął pod znakiem obchodów 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości. Wiele wydarzeń z tego cyklu miało również miejsce na terenie gminy Słubice, chociażby spotkanie zorganizowane 10 listopada przez lokalną Fundację GunSpot przy współpracy z Fundacją na rzecz Collegium Polonicum. Przy tej okazji można było z bliska zobaczyć repliki popularnych broni, poćwiczyć strzelectwo, ale i zastanowić się nad historią polskiego ruchu strzeleckiego...

Wstęp

Wywalczenie niepodległości było wspólnym osiągnięć wielu pokoleń, różnych stronnictw politycznych, wielu organizacji społecznych i wojskowych. Np. powstańców śląskich i swielkopolskich. Jednak trzon Wojska Polskiego stanowiły kadry Legionów Polskich, potem Polskiego Korpusu Pomocniczego. A tym początek dały Związek Walki Czynnej, trzy organizacje strzeleckie z terenu zaboru austro-węgierskiego i Polska Organizacja Wojskowa na terenie Imperium Rosyjskiego, sięgając swoim zasięgiem aż po Piotrogród – dzisiejszy Sankt Petersburg.
Galicja nazywana była polskim Piemontem, bo dała początek odrodzonej państwowości. Tak jak Piemont dał początek zjednoczonym Włochom... W „Ziuku” widziano więc polskiego Giuseppe Garibaldiego, zwłaszcza że nosili to samo imię.
Kluczowe znaczenie w odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. miały młodzieżowe związki strzeleckie, powstałe niecałą dekadę wcześniej na terenie zaboru rosyjskiego. Przy czym za strzelectwo uznaje się ogół aktywności związanej z użyciem broni, zarówno bojowym, jak i myśliwskim, rekreacyjnym i sportowym. Czasem termin ten jest używany w odniesieniu do użycia innych typów broni zdolnych do miotania pocisków, zwłaszcza łuku i kuszy, choć w tym przypadku bardziej odpowiednie jest stosowanie terminu łucznictwo. Od 1896 r. pozostaje dyscypliną olimpijską.
Natomiast dbałość o sprawność fizyczną, ogólną kondycję, wiedzę o udzielaniu pierwszej pomocy, czy nauka postawy patriotycznej miały w dalszej perspektywie służyć lepszemu przygotowaniu polskiej młodzieży do wywalczenia upragnionej wolności, o ile tylko nadażą się ku temu odpowiedni warunki, np. konflikt zbrojny między poszczególnymi współzaborcami.

Polskie organizacje sportowe i strzeleckie przed wybuchem I wojny światowej

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”... Jego początki sięgają Lwowa i przyszły na okres tuż po upadku powstania styczniowego, bo 7 lutego 1867; od 1894 r. we Wrocławiu, od 1895 r. w Bytomiu, od 1905 r. w zaborze rosyjskim; było więc ruchem społecznym obejmującym wszystkie trzy zabory jeszcze przed wybuchem I wojny światowej.
Towarzystwo dało początek tzw. ruchowi pionierskiemu, czyli harcerstwu i późniejszemu ZHP; propagowało wychowanie fizyczne, gimnastykę, szermierkę, wioślarstwo i rozwój osobisty w duchu patriotycznym.
Związek Sokołów Polskich w Niemczech (1893-1919). Pierwsze gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego Sokół w zaborze pruskim założono w 1884 r. w Inowrocławiu, a kolejne w 1886 r. w Poznaniu i w Bydgoszczy. W 1893 r. nastąpiła integracja organizacji sokolich z całego regionu w „Związek Sokołów Wielkopolskich”, w którego skład weszło 9 gniazd: berlińskie, bydgoskie, inowrocławskie, kruszwickie, ostrowskie, pleszewskie, poznańskie, szamotulskie i śremskie. Wśród jego działaczy byli m.in. Bernard Chrzanowski i Józef Krzymiński.
Związek Sokołów Polskich w Królestwie Polskim (1905-1907). Najpóźniej organizacje sokolskie tworzone były w zaborze rosyjskim. Po 1905 r. powstały związki w Królestwie Kongresowym, na Kresach, Rosji i Małopolsce. Po Zlocie Grunwaldzkim w Krakowie (1910) zaczęto tworzyć Polowe Drużyny Sokole (wojskowe) oraz skauting, czyli harcerstwo. Zalążek i największe zasoby kadrowe drużyn sokolich w zaborze rosyjskim i tzw. Królestwie Polskim wywodziły się z Zagłębia Dąbrowskiego, czyli Sosnowca i okolic. W latach 1905–1907 w regionie tym powstało 15 nowych gniazd sokolich. Wśród jego działaczy byli m.in. Stefan Dziewulski, Jan Rudnicki, Kazimierz Srokowski.

Drużyny strzeleckie były jednak związane nie tylko ze środowiskiem PPS, ale i z polskim ruchem ludowym (późniejsze środowisko PSL „Wyzwolenie”), jak i ruchem narodowym:
Drużyny Bartoszowe (1908-1914) - Lwów; m.in. Józef Dayczak, ale i np. Roman Abraham, Józef Haller, Bronisław Prugar-Ketling;
Drużyny Podhalańskie – m.in. Jan Bednarski, Franciszek Boroń, Feliks Gwiżdż, Wiktor Kaliciński, Stanisław Styrczula;
Stałe Drużyny Sokole, w tym Polowe Drużyny Sokole – m.in. Jan Bednarski, Ksawery Fiszer, Tadeusz Florczak, Józef Haller, Edward Okulski, Stanisław Pełczyński, Adam Solski, Kazimierz Wyrzykowski.

Organizacje młodzieży patriotycznej ze środowisk akademickich i inteligenckich:
Młodzież Postępowo-Niepodległościowa (1910-1914) - powstała w marcu 1910 r. z inicjatywy PPS (frankcji rewolucyjnej) i ZWC, ich członków potocznie nazywano „filaretami”, a z wybuchem I wojny światowej większość z nich zasiliła Związek Strzelecki; potem przemianowywana na Związek Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, od 1918 r. Związek Polskiej Młodzieży Socjalistycznej, wreszcie Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej;
Organizacja Wojskowa „Nieprzejednani” – Politechnika Lwowska; Ignacy Witold Sadowski
Związek Odrodzenia – Politechnika Lwowska; Władysław Sikorski

Związek Walki Czynnej (06.1908-1914) powstał we Lwowie, a od 1912 r. stanowił faktyczną centralę wszystkich polskich organizacji strzeleckich. Wśród głównych działaczy znajdowali się m.in. Władysław Sikorski i Kazimierz Sosnkowski, ale też Zygmunt Bohuszewicz, Bolesław Czarkowski, Stefan Dąbkowski, Kazimierz Fabrycy, Jan Gorzechowski, Władysław Jaxa-Rożen, Stanisław Jędrzejowski, Marian Kukiel, Walery Sławek, Aleksander Sulkiewicz i Mieczysław Trojanowski.
w 1914 r. ZWC liczył 7239 członków i dał początek 1 Pułkowi Legionów, a potem I Brygadzie Legionów (19.12.1914-07.1917).

Związek Strzelecki „Strzelec” (1910-1914, potem 1919-1939) powstał w 1910 r. we Lwowie jako pierwsza tego typu organizacja i działał do 1914 r., kiedy to dał podstawę budowania kompanii kadrowych, a z nich I Brygady Legionów. Kandydatów na strzelców charakteryzowały: dyscyplina, ofiarność, patriotyzm, wiara chrześcijańska i gotowość do działania hierarchicznego.
Pierwszym komendantem Związku Strzeleckiego był Józef Piłsudski. W latach 1910-1918 „Strzelec” wielokrotnie zmieniał nazwy. W chwili wybuchu I wojny światowej Związek Strzelecki liczył 6449 przeszkolonych strzelców.

Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec” (01.12.1910-11.05.1922) powstał i działał głównie w Krakowie; m.in. August Emil Fieldorf (późniejszy „Nil”), Eugeniusz Kiernik, Juliusz Poniatowski, Andrzej Strug, Włodzimierz Tetmajer (projektant tzw. parasola, czyli odznaki oficerskiej Związków Strzeleckich).

Polskie Drużyny Strzeleckie (1911-1914) powstał w 1911 r. we Lwowie i działał do 1914 r., kiedy to stanowił podstawę budowania kompanii kadrowych i I Brygady Legionów Polskich; powołane przez Organizację Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”, wcześniej pod nazwą Polski Związek Wojskowy; w latach 1911-1912 liczył do 650 członków, ale już w lipcu 1914 r. było około 6 tys. członków w 127 drużynach.
m.in. Henryk Bagiński, Henryk Dobrzański (późniejszy „Hubal”), Czesław Młot-Fijałkowski, Marian Żegota-Januszajtis, Mieczysław Neugebauer, Stefan Pomarański, Michał Rola-Żymierski, Eugeniusz Romer, Stanisław Sosabowski, Mieczysław Boruta-Spiechowicz, czy poeta Kazimierz Wierzyński.

W 1911 r. Józef Piłsudski intensywnie pracował nad rozwojem i lepszą organizacją ruchu strzeleckiego. W 1912 r. oficjalnie został Komendantem Głównym Związku Strzeleckiego, a w maju 1913 r. w miejsce zlikwidowanej Komendy Głównej Związku Strzeleckiego powstał Wydział Wojskowy Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych (KTSSN), na którego czele stanął właśnie Piłsudski.

Organizacje po wybuchu I wojny światowej

Z chwilą wybuchu I wojny światowej została zarządzona mobilizacja połączonych Związków i Drużyn Strzeleckich, już pod wspólną komendą Józefa Piłsudskiego i scalenie ich w I Brygadę Legionów Polskich.
2 sierpnia 1914 r. przed wkroczeniem strzelców do zaboru rosyjskiego zwiad przeprowadziła 7-osobowa grupa Beliny-Prażmowskiego, zalążek polskiej kawalerii.
Dzień później powstała Pierwsza Kompania Kadrowa, zalążek 1 Pułku Piechoty Legionów, który następnie rozrósł się do I Brygady Legionów Polskich; dowódcą kompanii był Tadeusz Kasprzycki „Zbigniew”.

W zaborze rosyjskim z inicjatywy Piłsudskiego powstała zaś Polska Organizacja Wojskowa z głównym ośrodkiem w Warszawie (08/10.1914-11.11./12.1918), a wśród członków POW znaleźli się jeszcze m.in. Włodzimierz Bochenek, Tadeusz Kasprzycki, Karol Rybasiewicz, Edward Śmigły-Rydz, Julian Stachiewicz, Tadeusz Józef Żuliński i Michał Rola-Żymierski.

Legiony Polskie istniały od 16 sierpnia 1914 do 20 września 1916 r.
Legion Zachodni; m.in. Rajmund Baczyński i Włodzimierz Ostoja-Zagórski; 19 grudnia 1914 r. został przekształcony w I Brygadę Legionów.
Legion Śląski (inaczej Legion Cieszyński) powstał m.in. z Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i Polskiej Macierzy Szkolnej; potem przekształcony w II Brygadę Legionów.
Legion Wschodni istniał krótko, bo od 27 sierpnia do 21 września 1914; powstał m.in. z Sokolich Drużyn Polowych, Drużyn Bartoszowych i Polskich Drużyn Strzeleckich okręgu lwowskiego.
III Brygada Legionów powstała dopiero 8 maja 1915 r. w rejonie Piotrkowa Trybunalskiego.

Od 4 do 6 lipca 1916 r. trwały walki pod Kostiuchnówką, największa bitwa Legionów Polskich, w czasie której Piłsudski często dowodził z pierwszej linii i bezpośrednio przed ogniem artyleryjskim. W listopadzie 1914 r. Piłsudski otrzymał stopień brygadiera, który był jego oficjalnym stopniem wojskowym aż do 1920 r. Od grudnia 1914 r. nie nosił już brody; pozostawił jedynie słynne wąsy, maskujące braki w uzębieniu – przypadłość jeszcze z Irkucka, gdzie w 1887 r. jeden z carskich żołnierzy uderzył go kolbą karabinu w twarz.
9 lipca 1916 r. brygadier Piłsudski zrezygnował z dowództwa, chcąc w ten sposób wyrazić swój sprzeciw wobec lekceważenia Legionów przez Austriaków i nieuznawania ich za wojsko polskie walczące o niepodległość. Został wysłany na urlop, a jego dymisja została przyjęta dopiero 26 września.

M.in. w efekcie dymisji Piłsudskiego wielu Polaków masowo rezygnowało ze służby wojskowej o boku państw centralnych i 5 listopada 1916 r. z powodu tej presji Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry wydały tzw. „akt 5 listopada”, gdzie po raz pierwszy zadeklarowały chęć utworzenia niezależnego państwa polskiego na ziemiach dotychczasowego zaboru rosyjskiego, okupowanych aktualnie przez wojska państw centralnych.
W międzyczasie 20 września 1916 r. Legiony Polskie zostały przekształcone w Polski Korpus Posiłkowy (20.09.1916-19.02.1918), choć potocznie nadal mówiono Legiony Polskie.

Strzelectwo okresu II RP

Krótko po I wojnie światowej, bo w 1919 r. odtworzono Związek Strzelecki, który nawiązywał do tradycji Związku Strzeleckiego z lat 1910-1914. Zrzeszał młodzież pozaszkolną, przedpoborową, przede wszystkim z rodzin mieszczańskich i chłopskich.
6 sierpnia na cześć wymarszu z 6 sierpnia 1914 r. ustanowiono zarówno Święto Strzeleckie jak i Święto Czynu Legionowego, czyli coroczne zjazdy dawnych legionistów, a od 1924 r. Marsz Szlakiem Pierwszej Kompanii Kadrowej. To właśnie inicjatywy byłych żołnierzy Legionów Polskich młodzież szkolna, harcerska i strzelecka po raz pierwszy wyruszyła na szlak słynnej „Kadrówki”, czcząc w ten sposób czyn zbrojny pierwszej po upadku powstania styczniowego formacji Wojska Polskiego.
Reaktywowany Związek Strzelecki podlegał Ministerstwu Spraw Wojskowych, należał do Polskich Związków Sportowych i prowadził działalność z zakresu wychowania fizycznego, pierwszej pomocy i przysposobienia wojskowego. Pozostał ściśle związany z obozem piłsudczyków i późniejszej sanacji. W 1939 r. liczył ok. 500 tys. członków, a zdecydowana większość z nich wzięła aktywny udział w wojnie obronnej przeciwko III Rzeszy i ZSRR.

Związki strzeleckie współcześnie

Na terenie całej Polski działa obecnie osiem tego typu organizacji o różnym zasięgu terytorialnym i o zróżnicowanej liczbie członków. Ich nazwy i założenia nawiązują do wcześniejszych organizacji strzeleckich, zarówno tych działających w latach 1910-1914, jak i z okresu 1919-1939.

* Związek Strzelecki „Strzelec” Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą przy ul. Rogozińskiej w Wągrowcu (od 15 marca 1986 r., rejestracja KRS 15 kwietnia 2013); komendant główny: por. Stanisław Chomko; początkowo liczył zaledwie 25 członków, obecnie to około 200 osób; obszarem działań związku pozostaje 6 województw: przede wszystkim wielkopolskie, ale i kujawsko-pomorskie, łódzkie, małopolskie, podkarpackie i zachodniopomorskie.
* Związek Strzelecki „Strzelec” z siedzibą przy ul. Rembielińskiej w Warszawie (od marca 1989, rejestracja KRS 3 czerwca 2003); został reaktywowany po III Kongresie KPN w marcu 1989 r.; 6 sierpnia 1989 r., w rocznicę słynnego wymarszu, ZS otrzymał statut a młodzi strzelcy wyruszyli na Marsz Śladami Pierwszej Kompanii Kadrowej, po raz pierwszy z ich oficjalnym udziałem; zgodnie ze Statutem z 1989 na czele ZS stała kwatera główna na czele z kmendantem głównym, jego zastępcą oraz szefem sztabu kwatery głównej, a każdorazowym komendantem głównym ZS był przewodniczący KPN; pierwszym komendantem głównym odrodzonego ZS został Leszek Moczulski, szefem sztabu (zarazem zastępcą komendanta) - płk Stanisław Dronicz;
* Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza z siedzibą przy ul. Zielnej w Warszawie (od 1991, rejestracja KRS 24 czerwca 2002); komendant główny: Sławomir Kazimierz Szczerkowski; został zarejestrowany 8 sierpnia 1990 r. z inicjatywy MON (ministrem był wówczas Janusz Onyszkiewicz, a jego zastępcą Bronisław Komorowski) pod nazwą "Strzelec" - Organizacja Społeczno-Wychowawcza, jako przeciwwaga dla Związku Strzeleckiego związanego personalnie ze środowiskiem KPN, choć w ZS OSW nie brakowało byłych działaczy tej partii tj. Wiesław Gęsicki (pierwszy Komendant ZS OSW), Michał Wnuk, czy Danuta Laskus; 1 marca 1991 r. z inicjatywy ówczesnego ministra ON Romualda Szeremietiewa organizacja zjednoczyła się z kilkoma innymi, mniejszymi tworząc Związek Strzelecki "Strzelec" - OSW (pod taką nazwą istnieje do dziś);
* Polskie Drużyny Strzeleckie z siedzibą przy ul. Nowy Rynek w Ozorkowie, województwo łódzkie, chocaiż z Komendą Naczelną przy ul. Samolotowej w Warszawie (od 1994 r., rejestracja KRS 19 lipca 2001); komendant główny gen. Jan Grudniewski; związana ze środowiskiem narodowym; więcej na: http://pdskomendanaczelna.pl/;
* Związek Strzelecki z siedzibą przy ul. Andrzeja Struga w Radomiu (od 1994 r., rejestracja KRS 11 sierpnia 2005) komendant główny st. insp. ZS Roman Mirosław Burek; więcej na: http://www.zwiazek-strzelecki.pl;
* Związek Strzelecki Rzeczypospolitej z siedzibą przy u. Aleksandra Kostki Napierskiego w Łodzi (od 2012 r., rejestracja KRS 8 listopafda 2012); komendant główny Piotr Wojciechowski; więcej na: www.zsrstrzelec.pl/;
* Związek Strzelecki „Strzelec” Józefa Piłsudskiego z siedzibą przy ul. Jagiellońskiej w Rzeszowie (od 2013 r., rejestracja KRS 4 listopada 2013); komendant główny insp. ZS Marek Matuła; więcej na: https://www.kgstrzelec.pl/.

Tekst stanowi artykuł okolicznościowy Rolanda Semika z okazji 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości.

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 20.11.2018