To oni napędzali energię społeczną na terenie Dammvorstadt!

Na terenie gminy Słubice aktywnie działają liczne organizacje pozarządowe, zarówno stowarzyszenia jak i fundacje, w tym oczywiście organizacje pożytku publicznego. A jak to wyglądało dawniej, jeszcze przed 1945 r.? Jak się okazuje, wtedy również nie brakowało społeczników, którzy poświęcali swój wolny czas na rozwój sportu, wiedzy o regionie, ratowania ludzkiego życia czy estetyki w przestrzeni publicznej.

Część z tych organizacji miała swoje siedziby bezpośrednio w prawobrzeżnym Frankfurcie, czyli późniejszych Słubicach. Inne zaś miały tu jedynie oddziały stowarzyszeń o zasięgu regionalnym czy krajowym, a jeszcze inne działały tu tylko doraźnie.

Ten ostatni przypadek dotyczy głównie frankfurckich stowarzyszeń sportowych, które w większości miały swoje siedziby na lewym brzegu Odry, ale mimo wszystko regularnie trenowały i występowy na Stadionie Wschodniomarchijskim (obecnie stadion SOSiR w Słubicach), w Domu Strzeleckim (obecnie kościół NMP Królowej Polski przy ul. 1 Maja 31 w Słubicach), czy odbywały regaty na Odrze...

Stowarzyszeń z określeniem „Dammvorstadt” bezpośrednio w ich nazwie było zaledwie dwa: Towarzystwo mieszkańców przedmieścia „Bezirksverein der Dammvorstadt” oraz klub bokserski „Frankfurter Boxring Dammvorstadt”.

1. Stowarzyszenia sportowe
Zgodnie z budżetem frankfurckiej administracji sportowej na rok 1927 zostały zaplanowane przychody w wysokości 1,5 tys. reichsmarek za korzystanie z przestrzeni komunalnych przez kluby sportowe i 1 tys. reichsmarek za korzystanie z boisk kompleksu stadionowego. Zaplanowane na ten sam rok rozchody frankfurckiej administracji sportowej wynosiły jednocześnie m.in. 4,5 tys. reichsmarek na dotacje dla klubów sportowych i osób indywidualnych. A co to były za kluby?

1.1. Kluby piłki nożnej

W przedwojennych Słubicach jeszcze do 1923 r. działał Klub Piłkarski „Gwiazda” (niem. Fußballklub „Stern”). Był to mały klub piłkarski zrzeszający młodych piłkarzy pochodzących z prawobrzeżnego przedmieścia Frankfurtu nad Odrą - Dammvorstadt. W sierpniu 1933 r. doszło do fuzji Klubu Piłkarskiego „Gwiazda” z klubami sportowymi SC Kliestow i Preußen 08 i w ten sposób powstał zupełnie nowy klub „Niebiesko-Biali”, czyli Blau-Weiß 08 Frankfurt (Oder).

Członek Towarzystwa Historycznego we Frankfurcie nad Odrą Horst Voigt przytacza wspomnienia rodzinne ojca i wuja na temat Klubu Piłkarskiego „Gwiazda”: „(…) Wśród uprawianych zajęć była także popoularna i rozpowszechniona piłka rowerowa, w którą grano głównie zimną w sali jednej z lokalnych gospod. W czasie, gdy mężczyzni strzelali bramki i bronili przed utratą bramek na rzecz przeciwnika, ich kobiety rozprawiały przy stołach tejże gospody i wykonywały robótki ręczne (szycie, dzierganie itd.). Zazwyczaj na koniec tańczono i świętowano. Kolejnymi dyscyplinami uprawianymi w klubie „Gwiazda” oprócz tradycyjnej piłki nożnej było podwójne koło gimnastyczne (niem. Rhönrad) i kolarstwo artystyczne. Gdzie odbywały treningi i gry z udziałem zawodników „Gwiazdy”, nie jest mi niestety wiadome”.

Istniały oczywiście kolejne kluby piłkarskie, które grały albo na placu gimnastycznym Dammvorstadt (obecnie polana z miejscem na ognisko na wzgórzach za stadionem, nieopodal ruin wieży Kleista) a od końca lat 20. XX w. na Stadionie Wschodniomarchijskim i boiskach bocznych; w większości miały jednak siedzibę na lewym brzegu Odry. Wśród stowarzyszeń sportowych, które miały siedzibę na zachodnim brzegu Odry, ale często występowały na Stadionie Wschodniomarchijskim, były:

* Frankfurcki Klub Sportowy „Viktoria F.S.C. 04” - działał latach 1904-1924; został założony wiosną 1904 r., trenował w czterech miejscach, a jego barwami klubowymi były białe trykoty, czarne spodnie i czarno-biało-czarny emblemat klubowy; od 1908 r. także trykoty były czarne; w. 1909 r. klub zdobył tytuł mistrza okręgu Frankfurt nad Odrą – Fürstenwalde; w latach 1914-1917 w związku z działaniami wojennymi i poborem do armii cesarskiej działalność klubowa została praktycznie zawieszona; w 1920 r. stowarzyszenie przeniosło się z placu Anger na plac sportowy dawnego toru kolarskiego; w 1924 r. klub został częścią nowego zrzeszenia sportowego „Viktoria F.S.C. 04”;

* Klub Piłkarski „Preußen 08” - działał w latach 1908-1933;

* Klub Piłkarski „Eintracht 1911” - powstał 5 maja 1911 r. i liczył 20 dawnych graczy Klubu Piłkarskiego „Viktoria”; przez 10 lat grał na placu zwanym Proviantamtplatz; w sezonie 1913/1914 zdobył tytuł mistrza okręgu Frankfurt nad Odrą – Kostrzyn – Fürstenwalde; w latach 1917-1919 stanowił część Klubu Piłkarskiego „Preußen 08”, potem znowu się wyodrębnił; nowym placem treningowym stał się teren przy gminie kościelnej pw. św. Getrudy przy Müllroser Chaussee; nowi członkowie stowarzyszenia pochodzili z dzielnicy Brzezinka (niem. Beresinchen);

* Frankfurcki Klub Sportowy 1915 (FSC 15) – istniał w latach 1915-1924; pierwszymi zawodnikami byli głównie uczniowie lokalnych szkół średnich; od 1918 r. z sekcją młodzieżową i stał się kolejnym stowarzyszeniem trenującym na terenie przy Buschmühlenweg; wkrótce potem powstały kolejne sekcje m.in. lekkoatletyczna; w latach 1921-1924 stowarzyszenie było młodzieżowym mistrzem w okręgu Frankfurt nad Odrą; w połowie lat 20. XX w. liczyło już ponad 1 tys. członków; w 1924 r. klub został częścią nowego zrzeszenia sportowego „Viktoria F.S.C. 04”;

* Zrzeszenie Sportowe „Viktoria F.S.C. 04” - powstało w 1924 r.;

* Niebiesko-Biali 08 (niem. Blau-Weiß 08 Frankfurt (Oder)) – powstał w 1933 r.

1.2. Kluby kolarskie

Na terenie przedwojennych Słubic, ale i całego regionu na prawym brzegu Odry trenowały lokalne kluby kolarskie, uprawiające zarówno kolarstwo uliczne, przełajowe, wyścigowe i artystyczne.

Od 18 lutego 1889 r. istniało Towarzystwo Rowerowe „Włóczęgi” 1889 (niem. Radfahrerverein „Wanderlust” von 1889). Powstało w restauracji „Krzyż Żelazny” (niem. „Eisernes Kreuz”) przy Placu Wilhelma 20 i był prawdopodobnie najstarszym stowarzyszeniem rowerowym w Dolinie Środkowej Odry. W czasie I wojny światowej działalność została zawieszona. W 1919 r. towarzystwo liczyło 47, a blisko 10 lat później – już 68 członków.

Od 1899 r. działało Robotnicze Towarzystwo Rowerowe „Solidarność” (niem. Arbeiter-Radfahrer-Verein „Solidarität”), założone przez 9 kolarzy w dawnym lokalu „Naprzód” (niem. „Vorwärts”). Organizował wiele wypadów na łonie natury, m.in. w okolice Ośna Lubuskiego (Drossen), czy Łagowa (Lagow). Od 1904 trenowano również pod zadaszeniem a od 1912 r. z rowerami stacjonarnymi, nazywanymi wówczas ergometrami rowerowymi. Przez cały czas stowarzyszenie pozostawało powiązane ze środowiskiem partii socjaldemokratycznej SPD. Po I wojnie światowej liczba członków gwałtownie spadła z 67 do zaledwie 2. W 1919 r. wznowiono działalność, a w 1924 r. w Domu Strzeleckim przy Crossener Straße 30 (obecnie kościół NMP Królowej Polski przy ul. 1 Maja 31 w Słubicach) świętowano 25-lecie istnienia stowarzyszenia. Rozkwit działalności był możliwy dzięki otwarciu oddziału w dolinie rzeki Klingefließ (niem. Klingetal).

Pozostałe stowarzyszenia rowerowe, które trenowały m.in. na terenie przedwojennych Słubic, nosiły nazwy: „Orzeł” („Adler”), „Wędrowiec” (niem. „Wandervogel”), „Energiczna droga 1922” (niem. „Flottweg 1922”) oraz „Mewa” (niem. „Möwe”).

1.3. Kluby tenisowe

Na przedwojennych kortach tenisowych, które istniały niegdyś u zbiegu dzisiejszej ul. Sportowej i ul. Folwarcznej (na północ od boisk bocznych) trenowały i grały dwa kluby tenisowe. Od października 1924 r. istniało Zrzeszenie Tenisowe „Zielono-Biali” (niem. Tennisvereinigung „Grün-Weiß”). W sumie na prawobrzeżnym przedmieściu Frankfurtu nad Odrą zaplanowano cztery korty, początkowo powstały dwa, a od 1926 r. istniał jeszcze trzeci, który urządzono na terenach wystawowych OGELA z czerwca 1924 r., na północ od budowanego Stadionu Wschodniomarchijskiego. Tzw. dom klubowy powstał na zachód od kortów, a dokładnie w starej hali, używanej podczas wystawy OGELA przez miejscową straż pożarną. Położenie cały hali zostało nieco zmodyfikowane poprzez rozbiórkę i postawienie jej od nowa w nieznacznym oddaleniu.

W 1926 r. powstał kolejny klub, a mianowicie Towarzystwo Tenisowe „Czarno-Biali” (niem. Tennisverein „Schwarz-Weiß”), działające jednak głównie na lewym brzegu Odry, na parceli zwanej Carthaus-Grundstück, niedaleko Koziej Wyspy. Zdarzało się jednak, że Czarno-Biali grali również na kortach kompleksu stadionowego na przedmieściu Dammvorstadt.

1.4. Stowarzyszenia gimnastyczne

W latach 1860-1890 aktywnie działało Towarzystwo Gimnastyczne 1860 (niem. Turnverein von 1860), które trenowało na prowizorycznym boisku w okolicach przyszłej wieży Kleista, obecnie to polana z miejscem na ogniosko w parku miejskim SOSiR.

Stowarzyszenie „Wolna Gimnastyka” (niem. „Freie Turnerschaft”) powstało w 1892 r. z inicjatywy 25 osób, pierwotnie pod nazwą Robotnicze Towarzystwo Gimnastyczne (niem. „Arbeiter-Turnverein”). Jako miejsce treningów wybrano lokal „Hohenzollern” przy Crossener Straße, obecnie ul. 1 Maja w Słubicach. Krótko potem członkowie stowarzyszenia przenieśli się do tzw. Szwedzkiego Szańca w okolicach Mühlenweg w dzielnicy Neuberesinchen (nazwa szańca pochodziła od szwedzkiego oblężenia w 1631 r.). Liczba członków regularnie rosła: najpierw do 70, a w połowie lat 20. XX w. - już ponad 400. Od 1909 r. działała sekcja kobieca, początkowo w dużej sali Domu Związkowego, a potem w restauracji „Eldorado” przy Buschmühlenweg. Od 1914 r. członkowie trenowali w nowej hali przy Bachgasse. W czasie I wojny światowej 12 członków straciło życie, a po zakończeniu działań wojennych utworzono sekcję dziecięcą. W 1921 r. doszło do oficjalneego wpisu stowarzyszenia w rejestrze sądowym.

1 kwietnia 1923 r. dwa dotychczasowe towarzystwa gimnastyczne „Frankfurter Turnerschaft” i „Vater Jahn” zjednoczyły się pod szyldem Gmina Gimnastyczna Frankfurt nad Odrą, czyli Turngemeinde Frankfurt (Oder). Powodem była chęć stowarzyszenia nowego stowarzyszenia na prawobrzeżnym przedmieściu Frankfurtu nad Odrą – Dammvorstadt. A to wszystko przy okazji powstania nowej hali gimnastycznej przy szkole męskiej Knabenschule przy Placu Roßmarkt, obecnie Plac Przyjaźni i ul. Seelowska.

Już kilka tygodni po zjednoczeniu towarzystw gimnastycznych na prawym brzegu powstała Sekcja nr 3 nowej Gminy Gimnastycznej, a sekcję tę potocznie nazywano Damm-Abteilung. Sekcja nr 1 (dotychczasowe towarzystwo „Frankfurter Turnerschaft”) działało w szkole Lutherschule w dzielnicy Beresinchen, a sekcja nr 2 (dotychczasowe towarzystwo „Vater Jahn”) - w szkole Georgschule przy Richtstraße w dzielnicy Zentrum.

W późniejszych latach Gmina Gimnastyczna liczyła w sumie aż 14 sekcji (3 męskie, 3 młodzieżowe, 3 chłopięce, 3 uczniowskie, 2 kobiece, 2 dziewczęce i 1 seniorska). Dom klubowy powstał przy Buschmühlenweg.

Wiele szkolnych towarzystw gimnastycznych miało wprawdzie swoją siedzibę i pomieszczenia na lewym brzegu Odry, jednak regularnie brały udział w zawodach miejskich i okręgowych na placu gimnastycznym, a potem na obiektach Stadionu Wschodniomarchijskiego. A były to: „Frankfurcka Gimnastyka” (niem. „Frankfurter Turnerschaft”) (01.11.1890), Towarzystwo Gimnastyczne „Vater Jahn” (02.04.1897), 1. Klub Atletyczny „Olimpia” (niem. 1. Athletenklub „Olympia”) (od 1900 r.) i inne, tj.: Towarzystwo Uczniów Kolejnictwa (niem. Eisenbahnlehrlingsverein), Dom Opieki (niem. Fürsorgeheim) i Zrzeszenie Gimnastyczno-Rozrywkowe Frankfurckich Nauczycieli (niem. Turn- und Spielvereinigung Frankfurter Lehrer).

Towarzystwo Gimnastyczne i Sportowe „Marchia Wschodnia” (niem. Turn- und Sportverein „Ostmark”) zostało założone w 1921 r. w Berlinie przez niemieckich urzędników przybyłych z okolic Bydgoszczy, Gdańska i Poznania, głównie pocztowców i kolejarzy. W 1923 r. klub przeniósł się do Frankfurtu nad Odrą i trenował m.in. na miejscowym Stadionie Wschodniomarchijskim.

1.5. Towarzystwa sportów wodnych

Towarzystwo „Wolne pływactwo” (niem. Verein „Freie Schwimmerschaft”) powstało 22 maja 1921 r. W latach 1921-1923 trenowano na prywatnym terenie niejakiego Paulke, od 1923 klub miał własny, drewniany barak na dzierżawionej od miasta nieruchomości na Koziej Wyspie; od 24 czerwca 1923 r. oficjalnie znany pod swoją powszechną nazwą; w wyniku powodzi w 1926 r. członkowie towarzystwa musieli tymczasowo przenieść swoją działalność na obiekty Stadionu Wschodniomarchijskiego; zimą trenowano w hali gimnastycznej Pestalozzi-Schule, na stadionie albo po prostu na łonie natury, by zachować dobrą kondycję.

Kolejnym towarzystwem pływackim było Towarzystwo Pływackie 1921 (niem. Schwimmverein von 1921), założone 14 czerwca 1921 r. w Hotelu Centralnym przez 40 członków-założycieli. Od 1922 r. przewodniczącym stowarzyszenia był niejaki Hackenberg, a od 1925 r. – Gerhard Karlskorst. Miejscem treningów były tereny miejskiej plaży na Koziej Wyspie, a później przez około 2 lata okolice plaży przy ulicy Am Prinzenufer, obecnie ul. Nadodrzańska w Słubicach. Emblematem towarzystwa była żółta gwiazda na czarnym tle, jednak towarzystwo nie uzyskało niestety żadnych ponadprzeciętnych sukcesów.

Z siedzibą na lewym brzegu Odry, ale z okazjonalną działalnością na przedmieściu
Dammvorstadt, szczególnie w okolicach dzisiejszego portu rzecznego i brzegu łąk zalewowych w Słubicach, były jeszcze takie kluby jak: Frankfurter Ruderklub von 1882, Ruderverein „Triton” 1882 (potocznie nazywani Trytonami), Frankfurter Gymnasial-Ruderverein (F.G.R.V.) „Wiking” 1884 (potocznie nazywanie Wikingami), Ruderverein 1889, Ruderklub „Oderhort”, Ruderverein von 1925., Kanu-Verein Ostmark, Regatta-Verein „Mittlere Oder”.

1.6. Inne stowarzyszenia sportowe

Pozostałymi stowarzyszeniami sportowymi, działającymi w przedwojennych Słubicach były: klub bokserski Frankfurter Boxring Dammvorstadt, ale i inne: Towarzystwo Sportowe „Przyjaciele Sportu we Frankfurcie nad Odrą” (niem. Sportverein „Sportfreunde Frankfurt (Oder)”), specjalizujący się głównie w piłce ręcznej, Towarzystwo Sportowe „Brandenburgia 25” (niem Sportverein „Brandenburg 25”), Wolne Zrzeszenie Sportowe (niem. Freie Sportvereinigung), Towarzystwo Sportowe byłych uczennic Szkoły im. Heinricha von Kleista (niem. Sportverein der ehemaligen Schülerinnen der Heinrich-von-Kleist-Schule), Policyjne Towarzystwo Sportowe (niem. Polizeisportverein), czy wreszcie Ludowe Zrzeszenie Sportowe (niem. Volkssportvereinigung).

2. Pozostałe stowarzyszenia

Na przełomie 1860 i 1861 r. powstało Towarzystwo Historyczno-Statystyczne we Frankfurcie nad Odrą (niem. Historisch-statistischer Verein zu Frankfurt an der Oder), zgłębiające historię lokalną po obu brzegach Odry, m.in. bitwy pod Kunowicami i śmierci Ewalda Christiana von Kleista (1759), czy wielkiej powodzi roztopowej z 1785 r.

W latach 1882-1943 działało Towarzystwo Upiększania Miasta (niem. Verschönerungsverein), które było głównym inicjatorem wzniesienia wieży Kleista na przedmieściu Dammvorstadt (1891-1892), a w 1933 r. zostało połączone z Towarzystwem Komunikacyjnym (niem. Verkehrsverein).

Od lipca 1886 r. do faktycznie początków 1945 r. działało Towarzystwo Mieszkańców prawobrzeżnej dzielnicy Dammvorstadt (niem. Bezirksverein der Dammvorstadt). Wśród jego zasłużonych przewodniczących byli m.in. Carl Höhne i Willi Metzke. Tematem działalności członków stowarzyszenia była m.in. budowa wieży Kleista (1891-1892), przebieg nowej ulicy Friedrichstraße, obecnie ul. Jedności Robotniczej (w 1893 r. Höhne optował za regularnym przebiegiem ulicy po wcześniejszym wyburzeniu fabryki jedwabiu na dzisiejszym Rondzie Solidarności), budowa kamiennego mostu na Odrze (1894-1895), niezrealizowana budowa kościoła na placu Roßmarkt, obecnie Placu Przyjaśni, czyli linia tramwajowa przebiegająca przez most na Odrze w okolice Domu Strzeleckiego i dalej – Stadionu Wschodmiomarchijskiego. Miejscem zebrań członków stowarzyszenia była restauracja „Prinz Leopold” przy An der Seidenfabrik 6-7, obecnie ul. Mickiewicza 1-1a. 5 lipca 1936 r. towarzystwo świętowało jubileusz 50-lecia istnienia, a główne uroczystości odbyły się w Domu Strzeleckim przy Crossener Str. 30, obecnie ul. 1 Maja 31.

Ratowaniem ludzkiego życia na obu brzegach Odry zajmowały się od 1913 r. Niemieckie Stowarzyszenie Ratowania Życia (niem. Deutsche Lebensrettungs-Gesellschaft, DLRG), a od 1921 – Niemiecki Czerwony Krzyż (niem. Deutsches Rotes Kreuz, DRK), którego lokalna przewodnicząca mieszkała przy Crossener Straße 1a, obecnie teren Collegium Polonicum w Słubicach.

Kolejną kategorią działalności społecznej na przedmieściu Dammvorstadt było budownictwo społeczne, wśród których przodowały spółdzielnie, tj. Brandenburgische Heimstätten Genossenschaft mbH, „Gewoba” Gemeinnützige Wohnungs-Bau-Genossenschaft oraz „Gewoba” Gemeinnützige Wohnungs-Bau-Genossenschaft.

3. Stowarzyszenia kombatantów i weteranów wojennych

Osobną kategorią działalności, którą można wspomnieć, były lokalne stowarzyszenia kombatanckie:

* Braterstwo broni jednostek łączności z II batalionu telegraficznego (niem. Kameradschaft der Nachrichtentruppen, Telegraphen-Bataillon II e.V.); przewodniczącym stowarzyszenia był kurator sądowy Max Böttcher, zamieszkały przy Kunersdorfer Str. 2, obecnie ul. Wrocławska w Słubicach;

* Braterstwo broni dawnego 14 (3 Pomorskiego) Regimentu Piechoty z tradycją od Bydgoszczy do Frankfurtu nad Odrą (niem. Kameradschaft des ehemaligen Infenterie-Regiments Graf Schwerin Nr. 14 (3. Pommersches) mit Tradition Bromberg zu Frankfurt (Oder)); przewodniczącym stowarzyszenia był inspektor podatkowy, zamieszkały przy Sonnenburger Str. 115, obecnie ul. Wojska Polskiego w Słubicach.

* Braterstwo broni dawnych żołnierzy 12 Regimentu Grenadierów (niem. Kameradschaft ehemaliger Prinz-Karl-Grenadiere Nr. 12, Frankfurt (Oder)); przewodniczącym stowarzyszenia był starszy sekretarz kasowy, zamieszkały przy Friedrichstr. 3, obecnie ul. Jedności Robotniczej w Słubicach;

* Braterstwo broni dawnych żołnierzy 12 Regimentu Dragonów (niem. Kameradschaft ehemaliger von Arnim-Dragoner (12), Frankfurt (Oder)); przewodniczącym stowarzyszenia był starszy sekretarz pocztowy na emeryturze Albert Weinand, zamieszkały przy Prinzenufer 4, obecnie ul. Nadodrzańska w Słubicach;

* Braterstwo broni dawnych marynarzy wojennych (niem. Marinekameradschaft); przewodniczącym stowarzyszenia był Alfred Rieloff, zamieszkały przy Roßmarkt 2, obecnie Plac Przyjaźni w Słubicach.

Jak można zauważyć, życie społeczne Dammvorstadt pozostawało niezwykle bogate, zwłaszcza pod kątem działalności sportowej Warto więc kontynuować i rozwijać tę lokalną tradycję...

Roland Semik

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 20.12.2018