Obsada etatowa bezpieki i milicji na ziemi słubickiej okresu stalinizmu

Logo_IPN.jpg

Już niebawem kolejna, 74. już rocznica powołania polskiej administracji na ziemiach dzisiejszego powiatu słubickiego... Wraz z napływem ludności polskiej na ziemię słubicką wiosną 1945 r. zaczęły pojawiać się i polskie urzędy, początkowo z siedzibą w Rypinie Lubuskim (Rzepinie) a następnie z siedzibą w Słubicach. Wśród nich były organy bezpieczeństwa i porządku publicznego, mające walczyć nie tylko z szabrem i innymi naruszeniami prawa, ale też (a może przede wszystkim) z ewentualnym podziemiem niepodległościowym, wpływami Kościoła katolickiego czy ogólnymi nastrojami antysowieckimi. Kto w nich pracował?

Główną jednostką podziału administracyjnego na ziemi słubickiej był obwód rypiński potem rzepiński, w końcu powiat rzepiński z siedzibą w Słubicach i dopiero od 1959 r. - powiat słubicki. W hierarchii organów bezpieczeństwa w latach 1945-1954 właściwym był Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP), a następnie w latach 1954-1956 - Powiatowy Urząd ds. Bezpieczeństwa Publicznego (PUds.BP), zaś dla milicji – Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej (KP MO).

Przyjrzyjmy się bliżej etatowej obsadzie personalnej tychże urzędów, tzn. pomijając przy tym osoby współpracujące z nimi w sposób doraźny jako tajni współpracownicy czy kontakty operacyjne... Wszelkie informacje zawarte w tym tekście pochodzą z ogólnodostępnych i jawnych źródeł, tj. katalog Instytut Pamięci Narodowej, książka „Aparat bezpieczeństwa w Polsce – kadra kierownicza, tom I 1944-1956” pod redakcją Krzysztofa Szwagrzyka (2005) czy Nadwarciański Katalog Historyczno-Archiwalny (2012).

Bezpieką na ziemi słubickiej kierowało kolejno siedmiu mężczyzn:

* 1. por. Bronisław Pajączkowski „Krawczyk” (kierownik 1945),
* 2. Leon Koperski (1945-1946, p.o. kierownika 26.10.1945-13.03.1946),
* 3. st. sierż./ chor. Marian Wańczyk (p.o. szefa 07.03.1946-01.11.1947),
* 4. por. Paweł Ładniak (szef 01.11.1947-28.02.1952),
* 5. por. Józef Tylutki (szef 01.03.-30.04.1952),
* 6. ppor. Edmund Czarny (zastępca szefa i jednocześnie p.o. szefa 01.05.1952-14.06.1953),
* 7. ppor. Antoni Sala (zastępca szefa i jednocześnie p.o. szefa 15.06.1953-1956).

W randze zastępcy kierownika czy szefa lokalnego UB poza wymienionymi już Czarnym i Salą pracowali wcześniej m.in.:
* Feliks Strachanowski (ur. w 1909 r. w Essel; 1946-1947, zastępca szefa 1946, w 1947 r. wyrzucony z bezpieki za zatajenie przeszłości w Armii Krajowej),
* ppor. Stanisław Radoń (ur. w 1909 r. w Izdebniku; p.o. zastępcy szefa 22.10.1947-15.09.1951),
* chor./ por. Stefan Świderski (ur. w 1922 r. w Jarocinie; zastępca szefa 01.12.1951-31.03.1955)
* oraz ppor. Adolf Stawczyński (ur. w 1927 r. w Kalinie; 01.04.1955-1956).

Wśród szeregowych pracowników rzepińsko-słubickiej bezpieki, które zaczęły pracę w PUBP jeszcze w 1945 r., należeli m.in.: Jerzy Eret (ur. w 1920 r. w Dorohusku; 14.05.1945-15.01.1946), Jan Tomasz Gibski (ur. w 1924 r. w Zduńskiej Woli; 15.05.-15.08.1945, referent), st. sierż. Jan Grzelka (ur. w 1918 r. w Poznaniu; 01.09.1945-31.12.1956, od 1953 r. sekretarz kierownictwa) i Tadeusz Kapusta (ur. w 1926 r. w Lublinie; 11.05.1945-15.07.1946 milicjant w Rypinie, potem funkcjonariusz ochrony).

Pozostałymi pracownikami etatowymi UB na ziemi słubickiej byli jeszcze (w kolejności alfabetycznej):

* st. sierż. Zdzisław Józef Baradziej (ur. w 1923 r. w Czeladzi; 13.08.1951-31.03.1955, szyfrant-fotograf, potem starszy referent szyfrant),
* Wanda Bednarczyk (ur. w 1930 r. w Poznaniu; 15.09.1946-29.02.1948, maszynistka),
* szer. Stefan Burba (ur. w 1910 r. w Warszawie; 01.12.1946-31.10.1947, młodszy referent, potem funkcjonariusz ochrony),
* Jan Czesław Chołuj (ur. w 1926 r. w Hordzieszce; 15.08.1952-31.08.1954, starszy referent, potem kierownik sekcji),
* Stanisław Dudczak (ur. w 1920 r. w Siemnówku; 01.03.1951-?, 01.05.1952-1956 młodszy referent, potem referent terenowy, starszy referent i oficer operacyjny),
* Adam Fiuta (ur. w 1914 r. w Ponętowie Górnym; 01.12.1946-1955),
* st. sierż. Jan Goclik (ur. w 1913 r. w Kaliszu; 01.09.1949-31.07.1952, komendant ochrony, potem referent broni),
* Władysław Gruchot (ur. w 1916 r. w Posoce; 10.01.1946-31.08.1947, referent),
* plut. Alojzy Leon Grzyl (1946-1950, referent, potem starszy referent),
* Witold Janas (ur. w 1923 r. w Poznaniu; 27.02.1946-?, młodszy oficer śledczy),
* plut. Edmund Jóźwiak (ur. w 1924 r. we Wrześni; 01.01.1949-28.02.1951, starszy referent kolejowy),
* sierż. Kazimierz Jankowiak (ur. w 1929 r. w Sallaumines; 15.06.1949-15.05.1954),
* Zenon Kempa (ur. w 1927 r. w Poznaniu; 15.05.1946-?, młodszy oficer śledczy),
* Adam Klemens Kędzierski (ur. w 1924 r. w Gołaszewie; 20.01.-18.07.1946, młodszy referent),
* st. sierż. Witold Bronisław Korsak (ur. w 1928 r. w Nowej Wilejce; 01.07.1952-15.04.1954, młodszy referent, referent powiatowy, referent na gminę Cybinka),
* Czesław Koziołek (ur. w 1928 r. w Jaskółkach; 01.12.1947-1951, 01.09.1953-31.03.1954),
* Bolesław Stefan Kupś (ur. w 1925 r. w Miłosławiu; 1946-1947, sekretarz, potem młodszy referent),
* Stefan Maciak (ur. w 1927 r. w Zgierzu; 01.01.-31.07.1946, młofszy referent),
* Tadeusz Olejniczak (ur. w 1923 r. w Kaliszu; 15.08.1946-1952),
* Genowefa Przybylska z d. Rutkowska (ur. w 1932 r. w Poznaniu; 1951, maszynistka),
* Waleria Przygoda z d. Woźniak (KP MO 1952-1954, PUBP 1954-1955, PUdsBP 1954-1957, KP MO 1957-1974),
* Tekla Radosz (ur. w 1932 r. w Dobrynce; 15.10.1952-30.04.1954, maszynistka, potem rachimistrz-płatnik),
* Władysław Stefaniuk (ur. w 1919 r. w Litowsku; 01.08.1948-30.03.1949, młodszy referent),
* Roman Sziwa (ur. w 1926 r. w Kaliskach; 01.12.1947-1950, młodszy referent),
* Marian Śroń (ur. w 1919 r. w Krzyżownikach; 15.05.1945-1946, 1947, wywiadowca, potem młodszy referent, referent),
* Edmund Wieczorek (ur. w 1923 r. w Koninie; 1946-1947, młodszy referent).

Przy okazji warto wspomnieć, że w Rzepinie poza strukturami powiatowymi UB istniała również sekcja VIII Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w Poznaniu, a w latach 1954-1956 – sekcja V Wojewódzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Publicznego (WUdsBP) w Poznaniu. W tej ostatniej pracowali m.in. ppor. Jan Czesław Chołuj (1954-1956), chor. Władysław Frącek (ur. w 1922 r. w Zbąszyniu, 01.09.1954-31.12.1956), ppor. Władysław Pięta (ur. w 1924 r. w Cichej Górze, 01.09.1954-31.12.1956) i sierż. Teodor Łochowicz (ur. w 1926 w. Łukowie, 10.09.1954-31.03.1955).

Co ciekawe, komórka rzepińska cały czas podłegała strukturom wojewódzkim w Poznaniu, mimo że od 1950 r. ziemia słubicka nie leżała już w województwie poznańskim, tylko w województwie zielonogórskim.

Na ziemiach dzisiejszego powiatu słubickiego poza ubecją istniała oczywiście również Milicja Obywatelska. Już od 1945 r. działali w niej m.in.:
* Mieczysław Antkowiak (MO Słubice 1945?),
* Zenon Józef Derengiewicz (ur. w 1924 r. w Kazimierzu Biskupim; KP MO Słubice 1945-1953, w tym komendant posterunku w Słubicach 1949-1950),
* Ludwik Stroiński (ur. w 1920 r. w Tomaszowie Mazowieckim; KP MO Słubice 29.04.1945-01.07.1946),
* Jan Wachowicz (ur. w 1911 r. w Śmielnie; MO 1945, tak wg książki „Słubice 1945-1995” pod redakcją Marii Rutowskiej)
* i Józef Walczak (ur. w 1914 r. w Warszawie; KP MO Słubice 13.05.1945-1950, aktywny w Cybince, Słubicach i Czarnowie, m.in. jako szofer, dowódca drużyny w plutonie operacyjnym i dyżurny-klucznik).

Do pozostałych milicjantów na ziemi słubickiej okresu stalinowskiego należeli jeszcze:
* Adolf Stawczyński (ur. w 1927 r. w Kalinie; zastępca kierownika KP MO Rzepin 1955-1956),
* ale i Irena Bom z d. Zając (KP MO Słubice 1952-1954),
* Jan Hirsch (ur. w 1916 r. we Lwówku; KP MO Słubice 12.08.1948-31.08.1951, m.in. komentant posterunku rzecznego w Słubicach i komendant posterunku w Rzepinie),
* Jan Paciejewski (ur. w 1926 r. w Łąkach; KP MO 1951-1953, później członek słubickich organizacji kombatanckich),
* Antoni Sala (KP MO Słubice 1956-1957)
* oraz Edward Warda (Strażnica 44 w Słubicach 1946).

Ponadto w Słubicach w pierszym dziesięcioleciu od zakończenia II wojny światowej na świat przyszli późniejsi pracownicy, funkcjonariusze i żołnierze organów bezpieczeństwa w rozumieniu ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, m.in. Zbigniew Kaczmarski (KW MO w Gorzowie Wielkopolskim), czy pracownice GPK, czyli granicznych placówek kontrolnych Wojsk Ochrony Pogranicza, m.in.: Barbara Denczew z domu Ossowska, Elżbieta Kuźmin z domu Mermer, czy Urszula Osiak z domu Berezowska.

Roland Semik
My Life - erzählte Zeitgeschichte e.V.
Towarzystwo Historyczne we Frankfurcie nad Odrą

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 21.03.2019