Szczecin w biografii: Grassmann. Matematyk

Rodzina Grassmannów wywodziła się w Gorzowa Wielkopolskiego (Landsberg a. d. Warte). Dziadek przyszłego matematyka był pastorem w Żelisławcu (powiat gryfiński, dawniej Sinzlow, Kreis Greifenhagen), miał kilku synów, między innymi Johanna Christiana Rudolfa, który był pastorem w Krzywnicy (wieś w powiecie stargardzkim, dawniej Uchrenhagen, Kreis Saatzig), Friedricha Heinricha Gotthelfa, który osiągnął stanowisko w Rejencji Szczecińskiej i został Geheimer Regierungs- und Schulrath. Oraz Justusa Günther, który zgodnie z rodową tradycją został pastorem, ale całe życie pracował jako nauczyciel w najlepszej i najstarszej szkole Szczecina, w Gimnazjum Mariackim (Mareinstiftgymnasium).
Był świetnie wykształconym badaczem, autorem kilku książek z zakresu fizyki i matematyki, ponadto zajmował się krystalografią. Ożenił się z Johanne Luise Friedreike Medewald, córką pastora w Klein Schönfeld, która miała opinię kobiety bardzo roztropnej i wykształconej. Justus i Johanne mieli mili 12 dzieci, 6 córek i 6 synów: Karla Gustava, który pełnił obowiązki pastora w Baumgarten, obecnie Gudowo, koło Drawska Pomorskiego (Dramburg) i zmarł tamże w 1841, Roberta, nauczyciela (Oberleher) i redaktora oraz wydawcę gazet szczecińskich, Justusa juniora, który wybrał karierę duchowną i został superintendentem (stanowisko w kościele luterańskim) w Schönfeld koło Tantow, dwaj najmłodsi synowie zmarli w dzieciństwie. Hermann Günther był ich trzecim dzieckiem.
Cała ta liczna, poważna profesorska rodzina mieszkała w domu przy ulicy (Mönchenstrase 602). Zupełnie blisko mieszkał brat Justusa Güntera, radca Friedrich Heinrich Gotthelf Grassmann, pod numerem 438.
Początkowo nauką dzieci zajmował się matka, potem zatrudniono fachowców, aby przygotowali malców do nauki w bardzo wymagającym intelektualnie Gimnazjum Mariackim. Mały Hermann nie spełniał początkowo nadziei rodziców, uczył się tak słabo, że ojciec rozważał, czy nie posłać syna do nauki jakiegoś rzemiosła. Jedyna miłością małego Hermanna była muzyka, uczył się gry na fortepianie osiągał bardzo dobre rezultaty. Z czasem nadrobił opóźnienie w nauce matematyki maturę zdał z drugim wynikiem w szkole.
Po maturze zdecydował, iż będzie studiował teologię i w roku 1827 wstąpił na uniwersytet w Berlinie, gdzie już studiował starszy brat. Na berlińskim uniwersytecie uczęszczał także na wykłady z dziedziny filozofii, literatury, języków klasycznych. Nic nie wskazuje na to, by wówczas interesowała go matematyka lub fizyka. W 1830 zakończył edukacje uniwersytecką i już jesienią tego roku wrócił do Szczecina z postanowieniem zostania pastorem.
Ostatecznie pod wpływem ojca swą uwagę skierował ku przedmiotom przez niego nauczanym: matematyce i fizyce. Braki w wiedzy nadrabiał samodzielnie korzystając ze wskazówek i pomocy Justusa Grassmanna. Po roku intensywnej pracy był gotów do przystąpienia do egzaminów dających uprawnienia do nauczania tych przedmiotów w szkole.
Berlińskich egzaminatorów chyba nie zachwycił, ponieważ otrzymał uprawnienia nauczania matematyki jedynie w niższych klasach gimnazjum. Wpływom ojca przypisać chyba należy, iż wiosną 1832 roku został zatrudniony w Gimnazjum Mariackim jako asystent nauczyciela. Choć wydawać by się mogło, iż wiedza Grassmanna nie była w początku lat 30 zbyt imponująca, to jednak w roku 1842, wydając swą pomnikową książkę, Die Lineale Ausdehnungslehre, ein neuer Zweig der Mathematik, napisał we wstępie, że początki nowych idei przyszły mu do głowy właśnie wtedy, w 1832, na progu nauczycielskiej kariery.
W 1834 Hermann Grassmann opuścił Szczecin, udał się ponownie do Berlina, by objąć posadę nauczyciela w szkole rzemiosł (Gewerbeschule). A gdy po roku w Szczecinie znowu otworzyły się możliwości zatrudnienia na stanowisku nauczyciela, powrócił.
Władze miasta otworzyły właśnie nową szkołę Ottoschule (szkoła im. Ottona) i rekrutowały do niej nauczycieli. Wśród wybranych znalazł się także Hermann Grassmann. Został zaangażowany na stanowisko nauczyciela matematyki, fizyki, języka niemieckiego, łaciny i religii. Przedmiotów tych miał uczyć w klasach niższych, ciągle brakowało mu uprawnień do nauczania w wyższych klasach. W tych latach uczył dzieci i sam także ciągle pracował nad podniesieniem kwalifikacji. W 1839 zdał wyższe egzaminy z teologii, a w 1840 znowu wyjechał do Berlina by zdawać egzaminy, co umożliwiłoby mu nauczanie w wyższych klasach gimnazjum. Tym razem wyjazd zakończył się triumfem i od tego czasu mógł uczyć matematyki, fizyki, chemii i mineralogii we wszystkich klasach wyższych. Równolegle opracowywał swe koncepcje matematyczne.
W roku 1842 ukazała się książka życia: Die Lineale Ausdehnungslehre, ein neuer Zweig der Mathematik, w której przedstawił podstawy rachunku różniczkowego. Niestety, książka została praktycznie niezauważona. Rozczarowaniom na polu naukowym towarzyszył zastój w karierze zawodowej. Ciągle nie mógł otrzymać posady nauczyciela w Gimnazjum Mariackim, a w nowej szkole, Friedrich-Wilhelm–Schule był zwykłym nauczycielem (w tym czasie, jego brat Robert ciszy się już tytułem Oberlehrer). Upragniony awans otrzymał dopiero w 1847 roku, i wówczas zgłosił ministrowi edukacji chęć ubiegania się o stanowisko uniwersyteckie. Podanie Grassmanna zostało przesłane do zaopiniowania Kummerowi, któremu znana była praca Grassmanna Geometrische Analyse. Kummer napisał opinię tak powściągliwą (znalazło się tam zdanie, że jest to temat godny uwagi, ale w zupełnie nieodpowiedni sposób opracowany), że po takiej recenzji Hermann Günter musiał porzucić nadzieję na karierę akademicką.
Rozczarowaniom i nadziejom w dziedzinie zawodowej towarzyszyły taki same uczucia w dziedzinie politycznej. Bracia Grassmannowie, Hermann i Robert, bardzo mocno zaangażowali się w politykę w gorącym okresie Wiosny Ludów (1848-1849) w krajach niemieckich. Obaj byli zwolennikami zjednoczenia Niemiec i konstytucyjnego ustroju. Hermann opublikował kilka artykułów w gazetach wydawanych prze brata, ale wobec przewidywanej klęski programu zjednoczeniowego z aktywnego życia publicznego postanowił się wycofać.
12 kwietnia 1849 roku ożenił się z Therese Knappe. Mieli 11 dzieci, z których 7 dożyło wieku dorosłego. Wśród potomstwa Hermanna Grassmann aspiracje naukowe ojca i jego pasje badawcze podzielał syn, Hermann Ernst, który osiągnął katedrę profesora matematyki na Uniwersytecie w Giessen, dwaj inni jego synowie, Justus i Max zostali, jak ojciec i dziadek, nauczycielami w Gimnazjum Mariackim.
Hermann Günter Grassmann został bowiem ostatecznie profesorem Gimnazjum Mariackiego w roku 1853, po śmierci swego ojca Justus seniora (w 1852). Ostatnie 20 lat życia poświęcił Grassmann językoznawstwu. I tu osiągnął sukcesy, jakich nie dały mu prace matematyczne. Stał się światowej sławy znawcą sanskrytu. Jako wybitnego specjalistę w tej dziedzinie uhonorowało go Amerykańskiego Towarzystwo Orientalistyczne (American Oriental Society) oraz Uniwersytet w Tybindze (Tübingen).
W ostatnich latach życia jeszcze raz wrócił do matematyki: mimo pogarszającego się zdrowia przygotowywał do druku swą pionierska pracę matematyki dziedziny rachunku różniczkowego Ausdehnungslehre..., Nowego wydanie tej pracy już nie doczekał. Zmarł na zawał serca w swym mieszkaniu…
Był szczecinianinem z urodzenia, pracy i zamieszkania. Poza krótkim okresem nauki w Berlinie i niedługimi wyjazdami miasta tego w zasadzie nie opuszczał.

(tekst opublikowany w 2009 r. na portalu stetinum.pl)

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 28.08.2012