Historia gminy żydowskiej w Myśliborzu (Soldin)

Jestem historykiem w Muzeum Pojezierza Myśliborskiego w Myśliborzu.
W czerwcu 2007 r. uczestniczyłem w seminarium zorganizowanym w Groß Neuendorf w ramach projektu „Po śladach”. Spotkanie to zainspirowało mnie do zbierania materiałów i wszelkich informacji na temat historii gminy żydowskiej w Myśliborzu (Soldin). A oto wyniki dotychczasowych poszukiwań:

Gmina żydowska w Myśliborzu (Soldin).

Udokumentowane informacje dotyczące osiedlenia się Żydów w Myśliborzu pochodzą z XVIII w. W 1717 r. dzięki „Przywilejowi Generalnemu” Żydzi w Nowej Marchii otrzymali specjalne zezwolenie na osiedlenie się. Między innymi w Soldin.(Myśliborzu).
Liczebność gminy:
Według Statistische – topografischen Beschreibung der gesamten Mark Brandenburg Bratring, 3 Teil. około 1790 r. liczba rodzin żydowskich w Soldin (Myśliborzu) wynosiła na 2680 mieszkańców – 5 rodzin, to jest 98 osób, które miały nałożony podatek (Schutzgeld) w wysokości 588 Mk., czyli 6, Mk na osobę.
W 1843 r. liczba Żydów wzrosła do 126 osób, w 1890 r. na 6 261 mieszkańców było 97 osób, a w 1895 r. - 89. W roku 1905 na 5704 mieszkańców miasta było 115 katolików i 70 Żydów.

SYNAGOGA

Martin Albertz, superintendent oraz proboszcz kościoła kolegiackiego w Myśliborzu, w swojej książce „Acht Jahrhunderte Soldiner Kirchengeschichte” wydanej w 1931 r. na stronie 44, tak pisze o powstaniu synagogi: „Jako symbol Oświecenia powstała także w latach 1790 - 1791 mała synagoga, jednakże przed opinią publiczną została ukryta (zabudowana) domami.”
Synagoga znajdowała się na Klosterstrasse nr 19 (obecna ul. Klasztorna) naprzeciwko kościoła klasztornego dominikanów (obecnie Myśliborski Ośrodek Kultury).
W 1843 r. przeprowadzono gruntowną renowację synagogi. Na parterze znajdowały się miejsca dla 32 mężczyzn, z tego 22 dla specjalnych osób wymienionych z nazwiska (lista z 1843 r.). W synagodze znajdował się babiniec – miejsce dla kobiet z osobnym wejściem. Na parterze miał 5 miejsc, a pozostałe 29 na chórze.
Zachowały się przedwojenne zdjęcia synagogi wykonane z „lotu ptaka”. Z daleka sprawia wrażenie baszty obronnej. Na ich podstawie można ogólnie opisać jej wygląd.
Była to budowla murowana z cegły, nie tynkowana, na planie prostokąta w stylu neoromańskim. Rogi budynku synagogi były ozdobione „walcami” murowanymi z cegły wystającymi poza attykę. W ścianie południowej, od strony wschodniej znajdowały się obok siebie dwa wysokie 12 – dzielne okna, zakończone łagodnym łukiem. Według relacji świadka, który widział jej rozbiórkę w latach 60. XX w. były w nich witraże.
Na ścianie od strony wschodniej znajdował się ozdobny pozorny ryzalit w formie tympanonu, prawdopodobnie w miejscu, gdzie wewnątrz znajdował się Aron Hakodesz. W ścianie zachodniej, prawdopodobnie nad wejściem, na wysokości drugiej kondygnacji były trzy okna, większe w centrum i dwa mniejsze po bokach, również zakończone łagodnymi łukami.
Płaski dach, być może pulpitowy, otoczony attyką w postaci niskiej balustrady. Wykonane pomiary zachowanych fundamentów sugerują, że synagoga mogła mieć wymiary 8,5 x 13 m. Powierzchnia ok. 110 m2.
Jak wynika z relacji świadków, synagoga w której znajdował się prawdopodobnie skład lub magazyn, a według innych relacji budynek gospodarczy, gdzie trzymano konie, krowy i świnie, została rozebrana prawdopodobnie w 1961 r. Drewniane stropy zrywano końmi, a cegły przeznaczono na budowę budynku mieszkalnego, który powstał nieopodal na ul. Armii Polskiej 17/18. Budynek został pierwotnie zbudowany w 1889 r, a następnie w latach 1961 - 1962 odbudowany od fundamentów z cegły pochodzącej z synagogi.
W 2008 r. mieszkaniec Myśliborza przekazał Muzeum Pojezierza Myśliborskiego znaczne fragmenty pergaminowych, pisanych ręcznie zwojów Tory. Być może Tora pochodzi z synagogi myśliborskiej. Obecnie trwają przygotowania do restauracji tego bardzo cennego zabytku.

KIRKUT

Kirkut znajdował się za obecnym Zespołem Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 3 im S. Dariusa i S. Girenasa, między ulicą Strzelecką, a Wałową. Granice cmentarza stanowił mur o długości ok. 144 m. Powierzchnia cmentarza obejmowała ok. 1083 m2. Długości poszczególnych boków cmentarza wynosiły ok.: 52 m, 46 m, 28,5 m, 17,5 m, . Mur cmentarza przebiegał ok. 20 m od skrzyżowania ul. Strzeleckiej z ul. Gdańską.
Cmentarz przetrwał okres hitlerowski, i w stanie dość dobrym dotrwał do lat 60. XX w. W Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Szczecinie znajduje się dokumentacja fotograficzna cmentarza, pochodząca z 1963 r. Na zdjęciach widoczne są liczne macewy z napisami w języku niemieckim i jidisz. Cmentarz był zadrzewiony. Należy sądzić, że cmentarz został zlikwidowany po 1963 r.
W 1990 r. została sporządzona karta cmentarza, a w 1992 r. cmentarz został wyłączony z ewidencji konserwatorskiej. Obecnie na byłej działce cmentarnej wyznaczone są dwie działki zabudowane po 1 budynku mieszkalnym z garażami, są to budynki na ul. Strzeleckiej nr 41 i 43.

Najbardziej znaną rodziną w Soldin z lat 1853-74 była rodzina Caro/Karo(a), z której wywodzili się liczni rabini i naukowcy. Udało się ustalić 55 nazwisk Żydów mieszkających w Soldin w latach 1717 – 1938.

Bibliografia:
Biens Paul, Die Neumark im Herzen. Zu Landschaft, Natur, Geschichte und Brauchtum im östlichen Brandenburg. Herausgegeben von Jörg Lüderitz 2002.
Richter Charlotte, Paul, Aus der Geschichte der jüdischen Gemeinde in Soldin/Neumark. „Heimatblatt” nr 207/marzec 2002
Stern Selma, Der Preussische Staat und die Juden. Dritter Teil/ Die Zeit Friedrichs des Großen. Zweite Abteilung: Akten. Tübingen 1971.
http://brandenburg.rz.fhtw-berlin.de/ soldinische_kreis.html
www.stolpersteine-luebeck.de
www.verwaltungsgeschichte.de/soldin.html

Marek Karolczak, Myślibórz 15.03.2009 r.

Vollständiger Text/ cały tekst:
Veröffentlichung/ data publikacji: 23.03.2009

Komentarze

Witam, Moj ojciec urodzony w

Witam,
Moj ojciec urodzony w 1940 roku zmarl w 1992 gdy bylem 18 latkiem, a jego ojciec Adam Wolski ur w 1902 roku zmarl w czasie wojny gdy moj ojciec byl 3 latkiem ... wiec ciaglosc rodziny zalamala sie... ostatnio zaczalem sie interesowac skad pochodze i okazalo sie ze moj prapradziad Andrzej Wolski ur ok 1830 - 1832 w Mysliborzu ... Niemam doswiadczenia w sprawach poszukiwania przodkow, ale zastanawiam sie czy i gdzie mozna znalezc archiwa dotyczace Mysliborza, aby znalezc jakies powiazania ... i dowiedziec sie kim byli i czym sie zajmowali moi przodkowie ... zakładam ze moj dziadek mogl zmienic wiare bo w 1876 roku (w wieku ok 45 lat) urodzil mu sie syn Antonii w okolicy Zarnowa - czyli 490 km od Mysliborza... a w Zarnowie chyba nie bylo kosciola ewangielickiego/ gminy zydowskiej... Zadaje sobie pytanie co bylo powodem takiego wyjazdu ... tym bardziej chyba z kolega lub jakims czlonkiem rodziny IGNACYM JAWORSKIM- rolnikiem z Mysliborza...
Zastanawiam sie Czy moze Pan mnie nakierowac na akt slubu prapradziadka Andrzeja i Franciszki Szymczewskiej (lub dane na temat (prawdopodobnie) jej siostry zarazem matki chrzestnej dla Antoniego Wolskiego Pani Karoliny Szymczewskiej- podpisana na akcie urodzenia Antoniego - piekne pismo jak skryba) ... lub Ojca chrzestnego dla mojego pradziadka ... Ignacio Yaworsky (Jaworski) - rolnik z Mysliborza...
W polskich archiwach nie ma nawet informacj/lub nie wiem jak szukac, o istnieniu jakichs dokumentow, spisow ludnosci ... wiec zakladam ze te dokumenty sa gdzies w archiwum w niemczech...
Bardzo prosze o podpowiedz gdzie nalezaloby sie zwrocic...
Plynnie rozmawiam po angielsku, ale niemiecki to jezyk mojej zony i od bardzo dawna nie uzywala go... a ja mieszkam na terenie Gornego Slaska i tutaj tez wiele osob mowi w jezyku niemieckim... wiec jesli bedzie koniecznosc to mam kogo prosic o pomoc w tlumaczeniu...
Z gory dziekuja za kazda wskazowke... bo dopiero zaczynam moja przygode z poszukiwaniami...

Sposób wyświetlania komentarzy

Wybierz preferowany sposób wyświetlania komentarzy i kliknij "Zachowaj ustawienia", by wprowadzić zmiany.